2017/01/31

Balio Etikoak

Oxfameko bigarren fasea. Migrazioak egin dituzten pertsonen historioak irakurri eta landu.

Euskera

Lan koadernoarekin jarraitu. 

Bardintasunean aukeratzen atalaren ondorioak lan koadernoan idatzi. 

Nik zuekin drivean partekatutako etorkisunari buruzko fitxa bete eta lan koadernoan integratu.

Gizarte

Ariketak zuzendu. Laburpenak entregatu. Azterketarako eurek egindako eskemak erabili ahal dituzte

1.     Lehen industria iraultzaren faktoreak

Industria iraultza izateko, beharrezkoa izan zen aurretik hiru aldaketa gertatzea: biztanleria haztea, nekazaritza hedatzea eta ekonomia pentsamoldea aldatzea.
XVIII. mendearen amaierako demografia iraultza

§  Jaiotza tasa altua zen oraindik, baina heriotza tasa asko murriztu zen

§  Biztanleria azkar hasi zen: demografia iraultza.

§  Demografia hazkundearen ondorioz kontsumoak gora egin zuen.

XVIII. mendeko nekazaritza hedapena

§  Nekazaritza teknikak hobetu ziren.

§  Abeltzaintza eraldatu zuten.

§  Nekazaritza egiturak eraldatu ziren. Jabetza pribatua.

Pentsamolde berria

§  Liberalismo ekonomikoaren ideologia hedatzearen ondorioz: ekimen pribatuen areagotzea, inbertsioak, berrikuntzak, etekinen bilatzea, arriskuak hartzea…

1.     Lehen industria iraultza (1780-1860)

Industrializazioa Britainia Handian hasi zen XVIII. mendearen azken herenean, eta gero Europa osora hedatu zen. Industrializazioaren lehen fasean, bi sektore nabarmendu ziren: ehungintza eta siderurgia.
Industrializazioa: fabrika eta mekanizazioa

§  Lantegiak desagertzen dira eta beraien ordez fabrikak agertzen dira.

§  Lehen makinak funtzionarazteko energia iturri berri bat erabiltzen hasi ziren: lurruna. 1769an James Wattek lurrun makina asmatu zuen.

§  Lanaren antolaketa aldatu egin zen: lanaren banaketa.

§  Produktibitateak gora egin zuen eta, ondorioz, produktuen prezioak jaitsi egin ziren.

Britainia Handia, lehen industrializazioaren gune nagusia

§  Esku lan nahikoa eta produktuentzat merkatu zabala zuen.

§  Burdina meategiak eta ikatz mineral ugari zituen.

§  Pentsamolde liberal berria oso hedatua zegoen.

Puntako sektoreak: ehungintza eta siderurgia

§  Kotoiaren ehungintzak integratu zituen azkarren berrikuntza teknikoak. 1800ean 35.000 pertsona inguruk jarduten zuten kotoia iruten eta ehungailu mekanikoak erabiltzen hasi ziren.

§  Industria siderurgikoak garapen handia izan zuen XIX mendearen erdialdean. Landare ikatzaren ordez ikatz minerala erabiltzeak labe garai modernoak eraikitzea eragin zuen, non burdina findu ugari ekoizten zuten. Burdin eskaria ehunkoiztu zen , material hori makina berriak egiteko eta trenbideen eraikuntzarako behar zen.

1.     Garraioen iraultza

Industria ekoizpenak sekulako abiaduran egin zuen gora, baina garraio zaharrak (belaontziak, diligentziak,…) motelak ziren eta ez zuten oso zama handiak garraiatzeko ahalmenik. Garraio berriak behar ziren, merkataritza hobetzeko eta fabriken hornidura zein salgaien banaketa bermatzeko. XIX mendean, egoera aldatu zen: lurrun itsasontzia eta trenbidea sortu ziren.
Nabigazioaren goren unea

§  1807an, Fulton estatubatuarrak lurrun motorrez propultsaturiko itsasontzien lehen linea komertziala sustatu zuen

§  1830 eta 1880 urteen artean, burdinazko kroskoak jartzen hasi ziren lurrun itsasontzietan ordurarte ohikoak ziren zurezkoen ordez.

§  Ontzidiak espezializatzen hasi ziren: 1870ean hotz ganberez hornituriko itsasontzi bat heldu zen lehen aldiz Amerikako kostaldera. Hortaz, produktu galkorrak oso urrutira garraiatzeko aukera sortu zen.

§  1869an Suezko kanala ireki zen. SAKONDU: Ferdinand Lesseps, bere birraitona bat Baiona hiriko morroia eta Maria Neoburgo (Carlos IIaren alagunaren) idazkaria izan zen.

Trenbidearen aroa

§  1814an Stephenson ingelesak lehen lurrun lokomotota egin zuen.

§  1825ean, zama trenbideko lehen linea inauguratu zen Ingalaterran.

§  1830ean, bidaiarientzako lehen trenbidea estreinatu zuten, Liverpool eta Manchester artekoa.

Garraioen iraultzaren ondorioak

§  Merkataritzak hazkunde handia izan zuen.

§  Munduko ekonomia espezializatu egin zen. Herrialde industrialak produktu manufakturatuen ekoizpenetan eta koloniek lehengaiak saltzen zizkieten hauei.

§  Dieta hobetu zen: produktu galkorren garraioagatik.

§  Emigrazioa erraztu zuen.

1.     Bigarren industria iraultza

1870etik aurrera, beste eraldaketa batzuk gertatu ziren munduko ekonomian: bigarren industria irultza esaten zaie. Industria berri batzuk garatu ziren, beste industria potentzia batzuk sortu ziren, bai eta industria handia ere, eta ekoizpen sistemak aldatu ziren.
Industria berriak eta industria potentzia berriak

§  1870etik aurrera energia iturri berriak probatu zituzten: elektrizitatea eta petrolioa.

§  Sektore siderurgikoan, Bessemer labearen asmakuntza.

§  Elektrizitate industria sortu zen.

§  Kimika industrian, zenbait lehengai (petolioa, kautxua…) erabiltzen ziren produktu berriak sortzeko: botikak, produktu sintetikoak (goma, tindagai eta koloragarri artifizialak), dinamita, zeluloidea…

§  Garraioan, automobilak eta hegazkinak.

§  Britainia Handiak nagusitasuna galdu zuen eta industria modernoak bi herrialdetan garatu ziren, batez re: estatu Batuetan eta Alemanian.

Enpresa handiaren eta banka modernoaren sorrera

§  Sozietate Anonimoak, akzioak. Akzioak burtsan salerosten dira.

§  Bankuak ekonomiaren funtsezko elementu bihurtu ziren.

Ekoizpen sistema berriak

§  Taylorismoa. Lana ataza laburretan banatzen zen, ataza bakoitzean lana zehaztasunez kronometratzeko.. Langile bakoitza ataza jakin batean espezializatzen zen eta eginiko lanaren arabera jasotzen zuen soldata.

§  Fordismoa. Produktuak langile batetik bestera joaten ziren muntaketa kate baten bitartez.

§  Enpresa kontzentrazio prozesua gertatu zen: Kartela, trusta eta holdinga.

1.     Industrializazioaren ondorioak biztanlerian eta hirietan

Industria iraultza gizarte aldaketako prozesua ere izan zen. XIX mendean, biztanleriaren hazkundea bizkortu egin zen, eta migrazio handiak izan ziren hirietara eta itsasoz bestaldeko kolonietara.
XIX. mendeko demografia hazkunde bizkortua

§  Europak 1900 urtean 400 biztanle baino gehiago zituen. Europako biztanleriaren %24,7, inoizko ehuneko handiena. Kausak:

§  Heriotza tasaren bat bateko jaitsiera eman zen.

§  Ugalkortasuna areagotu zen.

Hirietaranzko migrazioak

§  Urbanizazio prozesu bizia eman zen Europan.

§  Hiri asko fabriken inguruetan hazi ziren: Manchester, Liverpool, Marseilla…

§  Hirietan auzo berriak eraikitzen hasi ziren: zabalguneak, bertan burgesia eta gizarteko erdi mailako klaseak bizi ziren.

Europarren migrazioak beste kontinente batzuetara

§  1800tik 1900ra Europako 60 bilioi biztanlek beste kontinente batzuetara emigratu behar izan zuten.

§  Garraio berriek migrazioak erraztu zituzten.

§  Europako emigrante gehienak Amerikara joan ziren: Kanada, Brasil, Argentina eta AEB (%60).

§  Australia eta Zelanda Berria ere jomuga garrantzitsuak izan ziren.

1.     Klase gizartearen sorrera

Industria gizartea klasetan banatzen zen: hau da, pertsonak beren ekonomia egoeraren arabera taldetan bereizten ziren. Burgesia bihurtu zen klase nagusia aristokraziak pribilegio gehienak galdu zituenean.
Legearen aurrean, berdintasuna; benetan, desberdintasuna

§  Biztanleria gizarte klasetan banatu zen, eta estamentuak desagertu egin ziren.

§  Gizarte klaseak aberastasunen arabera bereizten dira, ez pribilegioen arabera.

§  Oro har, goi klasea, erdi klasea eta behe klasea bereizten direla esan daiteke.

Aristokraziaren gainbehera
Burgesiaren gorakada

§  Burgesia industria gizarte berriaren klase boteretsua bihurtu zen.

§  Burgesiak oso talde desberdinak hartzen zituen bere baitan: enpresaburuak (industrialariak, negozio gizonak, bankariak), errentadunak (beren ondasunen interesetik bizi zirenak), goi funtzionarioak, militarrak eta zenbait lanbide liberaletakoak (abokatuak, notarioak, medikuak…).

§  Burgesak hirietan bizi ziren, hirietako zabalgune berrietan eta herriguneetako etxe hoberenetan.

1.     Erdiko klaseen eta behe klaseen egoera

XIX. mendeko berrikuntzen artean, burgesia txikia sendotzea (erdi mailako klasea) eta langile klasearen sorrera ere aipatu behar dira. Hala ere, nekazariak ziren oraindik talde ugariena.
Erdiko klaseak hedatzea

§  XIX mendearen amaieran, erdi mailako klase zabala sortu zen: burgesia txikia.

Langile klasea

§  Langileek fabriketan egiten zuten lan, soldata baten truke. Proletaritza edo proletalgoa deritzo klase honi. Hitz honek jatorri bitxia du: semeak (prolea) dituztenak.

Nekazariak

§  Industrializazio gertatu arren, Europako biztanle gehienak nekazariak ziren. Baina alde handiak zeuden eskualde batetik bestera:

§  Europako iparraldean eta mendebaldean, nekazari gehienak jabe txikiak ziren.

§  Hegoaldean, gutxi mekanizaturiko latifundioetan lan egiten zuten askok, jornalari esaten zitzaien. Jornal hitzaren jatorri eta bilakaera bitxia: Egun batean (jornada, journée) egiten den lanaren saria, jornala = soldata. Era berean, jornala Katalunian erabiltzen zen lurraren azaleraren neurria da, hori omen delako, hain zuzen ere, nekazari batek egun baten landu dezakeen lur zatia. (http://usuarios.multimania.es/joanmiro/mes_de_superficie.htm)

§  Erdialdean eta ekialdean askok ezin izan zioten jopu izateari utzi XX mendea hasi arte.

Langile mugimenduaren sorrera
Fabriketan milaka langile aritzea lagungarria izan zen haiek beren lan baldintzak gogorrez ohartzeko eta egoera hori hobetzen saiatzeko, ekintza kolektiboen bitartez. Mugimendu horiek bi ideologia berri izan zituzten oinarritzat: sozialismoa eta anarkismoa.
Langile mugimenduaren hastapenak

§  Soldatapeko langileek bere lan eta politika egoera hobetzeko eginiko ekintza kolektiboen multzoari langile mugimendua deritzo.

§  Elkartzeko eskubidea Britainia Handian aitortu zen lehen aldiz 1824an. Geroztik langile elkarteak sortzen hasi ziren: sindikatuak.

§  Langileen presio tresna nagusiena greba zen.

§  Sufragio unibertsala ere eskatzen zen, garai hartan langileek ez baitzuten boto eskubiderik.

§  Ikusi jarraian agertzen zaizkizun hitzen jatorria: Trabajo, Eskirol, Sabotaje.

Ideologiak: marxismoa eta anarkismoa

§  Langile mugimenduak bi ideologia zituen oinarritzat: marxismoa eta anarkismoa. Bi ideologia horiek 1848ko iraultzak gertatu baino lehen gertatu ziren.

§  Marxismoari Karl Marxengandik datorkio izena, honek bere azterketetan Engelsen laguntza izan zuen.

§  Marxismoa: Klase arteko borroka, Iraultza, Proletarioen diktadura, Gizarte komunista (klaseri eta jabetza pribaturik gabeko gizartea eta estatuaren desagerpena).

§  Anarkismoa: (A-Kratos) Estatuaren kontra egin zuten, eta pertsonen arteko elkarte mota boluntario bat jarri nahi zuten bere ordez. Era berean, uko egiten zioten alderdi politiko eta hauteskundeetan parte hartzeari.

Langileen Internazionalak

1.     Kultura aldaketa

Industria iraultzak eragindako ekonomia eraldaketa izugarrien ondorioz, oso aldaketa garrantzitsuak gertatu ziren, bai kulturan, bai ohituretan.
Errealismoaren garaia

§  Behaketa gaitasuna.

§  Objektiboak izateko eta errealitatea den moduan adierazteko gogoa izatea.

§  Beren garaiko gaiak lantzea eta eguneroko bizitzako eszenak adieraztea.

Gizarte alfabetatuagoa
Ohitura berriak

§  Tertuliak

§  Aisialdi forma berriak: udaldiko oporrak, balnearioak, hondartzak…

§  Kirola: tenisa, futbola, txirrindularitza, golfa. 1896an aro modernoko lehen Olinpiar Jokoak.

---

SINTESIA

·         Industria iraultza sortzeko, aurretik hiru aldaketa gertatu behar izan ziren: biztanleriaren hazkundea, nekazaritzaren hedapena eta mentalitate ekonomiko aldaketa bat.

·         Industrializazioa Britainia Handian hasi zen XVIII. mendearen azkenen herenean eta gero Europa osoan zehar hedatu zen. Industrializazioaren lehenengo fasean bi sektore nabarmendu ziren:ehungintza eta siderurgia.

·         Industria ekoizpena abiadura handian hazi zen, baina antzinako garraiobideak (belaontziak, diligentziak…) motelak ziren eta zama-edukiera txikia zuten. Garraiobide berriak behar zirenmerkataritza hobetzeko eta fabriken hornikuntza eta merkantzien banaketa ziurtatzeko. XIX. mendean egoera aldatu egin zen: lurrun-itsasontzia eta trenbidea agertu ziren.

·         1870etik aurrera, transformazio berriak sortu ziren munduko ekonomian, eta horiek bigarren industria iraultza izenarekin ezagutzen dira. Industria berriak garatu ziren, industria potentzia berriak sortu ziren, enpresa handia agertu zen eta ekoizteko era aldatu egin zen.

·         Industria iraultza gizarte-aldaketa prozesu bat ere izan zen. XIX. mendean zehar biztanleriaren hazkundea azkartu egin zen, eta hirietara eta itsasoz haraindiko kolonietara migrazio handiak sortu ziren.

·         Industria gizartea klasetan banatzen zen, hots, euren posizio ekonomikoak bereizten zituen taldeetan. Burgesia klase menderatzailea bihurtu zen aristokraziak ia bere pribilegio guztiak galdu zituenean.

·         XIX. mendeko berrikuntzetariko bat burgesia txikiaren finkapena izan zen (klase ertaina) eta langileriaren agerpena. Hala eta guztiz, nekazariek talde handiena eratzen jarraitu zuten.

·         Fabriketan milaka langile metatzeak bizi zuten lan-egoera gogorraren kontzientzia hartzea eta ekintza kolektiboen bitartez hobetzen saiatzea eragin zuen. Mugimendu hauek bi ideologia berritan oinarritu ziren: sozialismoa eta anarkismoa.

·         Industria iraultzatik eratorritako transformazio ekonomiko handien ondorioz, kulturan eta ohituretan ere aldaketa handiak sortu ziren.

---

FUNTSEZKO IDEI ETA KONTZEPTUAK

·         Demografia iraultza.

·         Nekazaritza iraultza.

·         Liberalismo ekonomikoa.

·         Lehen industria iraultza: lurrun makina, Britainia Handia, ehungintza, diderurgia…

·         Fulton eta Stephenson, Nabigazioa eta trenbidea.

·         Garraioaren iraultzaren ondorioak.

·         Sozietate Anonimoa.

·         Kartela, Holdinga., Trusta.

·         Taylorismoa.

·         Fordismoa.

·         Industrializazioaren ondorioak: demografia eta migrazioak.

·         Gizarte klasea eta estamentuzko gizartearen arteko desberdintasuna.

·         Burgesia.

·         Erdiko klasea, proletalgoa, jornalaria, jopua eta latifundioa.

·         Marxismoa eta Anarkismoa. (Sabotajea, lana, eskirola)

·         Errealismoaren garaia.

·         Ohitura berriak: kirola eta aisia.+